Selamatkan anak-anak kita daripada vape dan pod
Penggunaan vape dikaitkan dengan keradangan saluran pernafasan, batuk yang berpanjangan, sesak nafas dan peningkatan risiko kecederaan paru-paru.
Oleh: NURDIYANAH SYAHMINA MOHD IZWAN dan DR. ZAKARIA ABDUL RAZAK
SEORANG lelaki berusia 24 tahun dikejarkan ke Jabatan Kecemasan selepas ditemui tidak sedarkan diri di rumahnya. Ahli keluarganya memaklumkan bahawa sejak beberapa minggu sebelumnya, beliau banyak berubah. Beliau lebih suka menyendiri, kurang bergaul dan kelihatan murung. Tiada siapa menyangka perubahan itu akhirnya membawa kepada keadaan yang hampir meragut nyawanya.
Setibanya di hospital, beliau mengalami kegagalan pernafasan, tekanan darah yang terlalu rendah serta degupan jantung yang tidak stabil. Pasukan perubatan bertungkus-lumus menyelamatkannya. Ujian toksikologi kemudiannya mengesan kehadiran bahan sedatif terlarang dalam tubuhnya. Berdasarkan sejarah penggunaan pod vape yang telah diubah suai, terdapat kemungkinan bahan tersebut disedut melalui peranti berkenaan.
Pesakit itu bukan sekadar mengalami komplikasi biasa akibat penggunaan vape. Beliau turut mengalami episod henti jantung sebelum tiba di hospital dan memerlukan bantuan pernafasan, ubat sokongan serta rawatan rapi di Unit Rawatan Rapi (ICU). Mujurlah nyawanya dapat diselamatkan.
Kisah ini bukan bertujuan menimbulkan ketakutan. Namun ia menjadi peringatan bahawa ancaman rokok elektronik atau vape hari ini tidak lagi sama seperti beberapa tahun dahulu. Apa yang dahulunya dipromosikan sebagai alternatif kepada rokok kini semakin dikaitkan dengan pelbagai risiko baharu, termasuk penggunaan pod yang dicampur bahan terlarang sehingga mampu mengancam nyawa.
Lebih membimbangkan, masalah ini semakin menghampiri golongan yang sepatutnya sedang membina masa depan mereka. Menurut Tinjauan Kebangsaan Kesihatan dan Morbiditi (NHMS) 2022, hampir 15 peratus remaja berumur antara 13 hingga 17 tahun di Malaysia menggunakan vape. Angka itu mungkin kelihatan seperti satu statistik biasa, tetapi di sebaliknya terdapat ribuan anak muda yang mula terdedah kepada ketagihan nikotin ketika otak mereka masih berkembang.
Mereka ialah anak-anak yang kita lihat setiap hari. Ada yang masih di bangku sekolah, ada yang baru melangkah ke kolej atau universiti. Mereka sedang berada pada fasa penting dalam kehidupan, ketika tabiat yang dibentuk hari ini akan banyak menentukan corak kehidupan mereka pada masa hadapan.
Ramai masih beranggapan vape tidak berbahaya kerana ia tidak menghasilkan asap seperti rokok. Ada juga yang menyifatkannya sekadar wap air yang berperisa. Hakikatnya, tanggapan itu jauh daripada tepat.
Cecair vape mengandungi pelbagai bahan kimia. Selain nikotin, ia boleh mengandungi bahan perisa, pelarut, logam berat, aldehid dan zarah-zarah halus yang memasuki saluran pernafasan apabila disedut. Walaupun kandungannya berbeza mengikut jenis produk, pendedahan berulang kepada bahan-bahan ini tetap menimbulkan kebimbangan terhadap kesihatan pengguna.
Nikotin pula bukanlah bahan yang boleh dipandang ringan. Dalam kalangan remaja, ia boleh menyebabkan ketagihan dengan lebih cepat kerana perkembangan otak masih belum selesai sepenuhnya. Ketagihan pada usia muda bukan sahaja menjejaskan tumpuan dan keupayaan belajar, malah boleh mempengaruhi kawalan emosi serta meningkatkan kecenderungan untuk bergantung kepada bahan lain pada masa hadapan.
Dari sudut kesihatan paru-paru pula, penggunaan vape dikaitkan dengan keradangan saluran pernafasan, batuk yang berpanjangan, sesak nafas dan peningkatan risiko kecederaan paru-paru. Dunia pernah menyaksikan kemunculan EVALI, iaitu kecederaan paru-paru berkaitan vape yang menyebabkan ribuan kemasukan ke hospital di Amerika Syarikat. Walaupun keadaan di Malaysia tidak semestinya sama, pengalaman itu membuktikan bahawa vape bukanlah produk yang bebas daripada risiko.
Apa yang lebih merisaukan ialah perubahan dalam corak penyalahgunaan vape itu sendiri. Jika dahulu kebimbangan lebih tertumpu kepada kandungan nikotin, kini petugas kesihatan mula berdepan satu cabaran baharu. Terdapat pod yang dipercayai telah dicampur dengan bahan terlarang, termasuk ubat sedatif yang sepatutnya hanya digunakan dalam persekitaran hospital di bawah pemantauan rapi.
Apabila bahan seperti ini digunakan tanpa kawalan, kesannya jauh lebih berbahaya. Pengguna boleh mengalami penurunan tahap kesedaran, gangguan pernafasan, tekanan darah yang merosot secara mendadak dan gangguan rentak jantung. Dalam keadaan tertentu, ia boleh menyebabkan henti jantung seperti yang berlaku dalam kes anak muda berusia 24 tahun tadi.
Perkembangan ini menunjukkan bahawa ancaman vape hari ini tidak lagi boleh dilihat semata-mata sebagai isu merokok dalam bentuk moden. Ia telah berkembang menjadi isu kesihatan awam yang jauh lebih kompleks. Sesebuah pod mungkin kelihatan kecil dan mudah disembunyikan di dalam poket, namun kandungannya tidak semestinya seperti yang disangka.
Inilah cabaran sebenar yang sedang kita hadapi. Persoalannya, mengapa vape begitu mudah mendapat tempat dalam kalangan remaja?
Jawapannya bukan terletak pada nikotin semata-mata, tetapi juga pada cara produk ini dipersembahkan. Reka bentuknya kecil, ringan dan mudah disembunyikan. Pilihan perisanya pula menyerupai buah-buahan, gula-gula atau minuman kegemaran anak muda. Ditambah pula dengan pengaruh media sosial dan rakan sebaya, vape akhirnya dilihat sebagai sesuatu yang biasa, malah ada yang menganggapnya sebagai satu gaya hidup.
Apabila tanggapan seperti ini mula berakar, usaha pencegahan menjadi semakin sukar. Anak-anak tidak lagi melihat vape sebagai produk yang membawa risiko, sebaliknya sebagai sebahagian daripada budaya harian. Inilah cabaran sebenar yang perlu dihadapi oleh ibu bapa, pendidik dan masyarakat.
Malaysia sebenarnya telah mengambil langkah penting apabila memperkenalkan Akta Kawalan Produk Merokok demi Kesihatan Awam 2024. Namun seperti mana-mana undang-undang, keberkesanannya banyak bergantung pada pelaksanaan dan penguatkuasaan. Selagi penjualan kepada golongan bawah umur masih berlaku, produk yang tidak diketahui kandungannya terus berada di pasaran, dan promosi di platform digital tidak dikawal dengan berkesan, risiko kepada anak-anak kita tetap wujud.
Namun usaha membendung masalah ini tidak boleh bergantung kepada penguatkuasaan semata-mata. Pengalaman dalam bidang kesihatan awam menunjukkan bahawa perubahan tingkah laku lebih mudah dicapai apabila pendidikan, sokongan komuniti dan penglibatan masyarakat bergerak seiring.
Atas kesedaran inilah Universiti Malaya, melalui UMCares dan Nicotine Addiction Research and Collaborating Centre (NARCC), melaksanakan program H.E.B.A.T. atau Henti, Elak, Basmi Asap Tembakau. Program ini memberi latihan kepada mahasiswa supaya mereka dapat menyampaikan mesej berkaitan bahaya rokok, vape dan ketagihan nikotin kepada masyarakat dengan pendekatan yang lebih dekat, lebih santai dan mudah difahami.
Semangat itu turut diterjemahkan di Kolej Kediaman Tuanku Abdul Rahman (ASTAR), Universiti Malaya menerusi penganjuran H.E.B.A.T. ASTAR. Program yang dipimpin oleh mahasiswa ini dilaksanakan dengan bimbingan pihak kolej dan tenaga akademik Fakulti Perubatan, serta mendapat sokongan daripada UMCares dan Program Pendayaan Komuniti@UniMADANI, sebuah inisiatif Kementerian Kewangan Malaysia.
Keistimewaan program seperti ini bukan terletak pada jumlah ceramah yang dianjurkan, tetapi pada pendekatannya. Mahasiswa bukan sekadar menyampaikan maklumat, sebaliknya berkongsi pengalaman, mendengar kebimbangan pelajar sekolah dan membuka ruang untuk mereka bertanya tanpa rasa takut dihukum. Hubungan yang lebih dekat ini menjadikan mesej kesihatan lebih mudah diterima berbanding nasihat yang bersifat sehala.
Hakikatnya, anak muda sering lebih selesa berbincang dengan individu yang mereka rasakan memahami dunia mereka. Apabila seorang mahasiswa berkongsi pengalaman dengan pelajar sekolah, hubungan yang terjalin bukan sekadar antara penyampai dan pendengar, tetapi antara seorang abang atau kakak dengan adiknya. Dalam suasana seperti inilah, pendidikan kesihatan menjadi lebih bermakna.
Walau sehebat mana sekalipun sesuatu program, usaha melindungi generasi muda tidak boleh dipikul oleh universiti sahaja. Peranan itu bermula di rumah. Ibu bapa ialah individu pertama yang berpeluang melihat perubahan pada anak-anak mereka. Anak yang tiba-tiba menjadi pendiam, mudah marah, prestasi pelajaran merosot atau mula menjauhkan diri daripada keluarga mungkin sedang berdepan pelbagai cabaran, termasuk ketagihan. Perubahan seperti ini tidak semestinya berpunca daripada vape, tetapi ia wajar dijadikan titik permulaan untuk berbual dan memahami apa yang sedang dilalui oleh mereka.
Pendekatan yang dipilih juga penting. Kemarahan dan hukuman mungkin menghentikan sesuatu perlakuan buat sementara waktu, tetapi jarang sekali menyelesaikan puncanya. Anak-anak lebih memerlukan orang dewasa yang sanggup mendengar, memahami dan membantu mereka mencari jalan keluar.
Sekolah pula mempunyai peranan yang tidak kurang penting. Pendidikan mengenai bahaya vape perlu menjadi sebahagian daripada usaha membentuk gaya hidup sihat, bukan sekadar dibangkitkan apabila berlaku kes disiplin. Kerjasama antara guru, kaunselor, ibu bapa dan komuniti akan menjadikan usaha pencegahan lebih berkesan berbanding jika setiap pihak bergerak secara bersendirian.
Masyarakat juga tidak boleh terus memandang isu ini sebagai masalah keluarga orang lain. Penjualan vape kepada remaja, terutama produk yang tidak diketahui kandungannya, perlu dipandang serius. Semakin lama kita membiarkan perkara ini berlaku, semakin besar risiko yang akan ditanggung oleh generasi akan datang.
Kita mungkin tidak mampu menghapuskan masalah vape dalam sekelip mata. Namun kita masih mempunyai peluang untuk menghalang lebih ramai anak muda daripada terjerumus ke dalam ketagihan yang sebenarnya boleh dicegah.
Anak muda yang terlantar di ICU pada awal tulisan ini bukan sekadar seorang pesakit. Beliau ialah peringatan bahawa di sebalik peranti yang kecil dan kelihatan moden, tersembunyi risiko yang jauh lebih besar daripada apa yang disangkakan.
Jangan tunggu sehingga kisah seperti itu berlaku kepada anak sendiri, ahli keluarga atau orang yang kita kenali. Ketika itu, penyesalan sudah tidak lagi membawa makna.
Melindungi anak-anak daripada bahaya vape bukan hanya tanggungjawab doktor, guru atau pihak berkuasa. Ia adalah tanggungjawab kita semua. Setiap perbualan yang bermula di rumah, setiap nasihat yang disampaikan di sekolah, setiap usaha yang digerakkan di kampus dan setiap tindakan menguatkuasakan undang-undang menyumbang kepada matlamat yang sama, iaitu memastikan generasi muda membesar dalam persekitaran yang lebih selamat dan lebih sihat.
Kerana akhirnya, apabila kita bercakap tentang usaha membendung vape, apa yang sebenarnya sedang kita pertahankan bukan sekadar paru-paru atau jantung mereka. Kita sedang mempertahankan masa depan anak-anak kita sendiri.
* Nurdiyanah Syahmina Mohd Izwan merupakan mahasiswa Perubatan dan Pengarah Projek H.E.B.A.T dari Kolej Kediaman Tuanku Abdul Rahman (ASTAR), Universiti Malaya dan Dr. Zakaria Abdul Razak merupakan Pensyarah Perubatan di Jabatan Anestesiologi, Universiti Malaya.
