Empat dekad menyingkap rahsia kimia tumbuhan Malaysia
FM NatProLab di Universiti Malaya menggabungkan kepakaran penyelidik Malaysia dan Perancis untuk meneroka sebatian semula jadi daripada tumbuhan tempatan.
Oleh: DR. AZEANA ZAHARI
SEPOTONG kulit kayu mungkin kelihatan tidak bernilai. Namun, di makmal Universiti Malaya (UM), bahan seperti inilah yang diteliti untuk mencari sebatian dengan sifat kimia dan biologi yang menarik. Kerja yang bermula dengan tumbuhan boleh membawa penyelidik kepada persoalan yang jauh lebih besar, termasuk bagaimana sains dapat menyumbang kepada penyelidikan kesihatan.
Usaha ini menjadi tumpuan International French Malaysian Natural Products Laboratory (IFM NatProLab), yang menghubungkan penyelidik UM dengan rakan saintis di Perancis. Di Jabatan Kimia, Fakulti Sains, Universiti Malaya, Dr. Azeana Zahari bersama Profesor Madya Dr. Liew Sook Yee, Dr. Muhamad Aqmal Othman dan Dr. Syazreen Nadia Sulaiman meneruskan penyelidikan bahan semula jadi berasaskan tumbuhan Malaysia.
Ketika Universiti Malaya meraikan 121 tahun perjalanan institusinya, kisah penyelidikan kimia tumbuhan di Jabatan Kimia mencerminkan bagaimana suatu legasi ilmu terus diwarisi dan dikembangkan. Selama hampir empat dekad, penyelidik UM telah meneroka kekayaan kimia tumbuhan Malaysia, daripada kerja asas pengumpulan, pengecaman dan pengasingan sebatian semula jadi kepada penggunaan teknologi analisis moden serta kerjasama penyelidikan antarabangsa.
Generasi bertukar, teknologi berkembang, namun satu persoalan terus menjadi pemacu: apakah rahsia kimia yang masih tersimpan dalam biodiversiti Malaysia?
Satu contoh ialah kajian bersama yang diterbitkan dalam Journal of Natural Products pada 2026, melibatkan Azeana dan rakan antarabangsa. Daripada kulit kayu Fissistigma litseifolium, penyelidik mengasingkan sembilan sebatian, termasuk tiga bahan semula jadi yang belum pernah dilaporkan.
Sebatian fissistidin menunjukkan perencatan terhadap KPC-2, enzim yang membantu bakteria menyahaktifkan antibiotik tertentu. Dapatan makmal ini membuka ruang kajian lanjut, tetapi belum membuktikan keberkesanan sebagai rawatan manusia.
Untuk memahami bagaimana penemuan sedemikian bermula, kita boleh melihat koleksi lebih 4,000 spesimen tumbuhan yang disimpan di sebuah herbarium di Fakulti Sains UM. Daun, bunga dan batang yang dikeringkan menjadi bahan rujukan bagi penyelidik yang perlu memastikan identiti tumbuhan sebelum mengkaji kandungan kimianya.
Bagi IFM NatProLab, penyelidikan diteruskan dengan mengekstrak bahan daripada tumbuhan dan memisahkan campuran itu kepada komponen yang lebih ringkas. Penyelidik kemudian menentukan struktur sebatian serta menilai sifat biologinya melalui kajian yang bersesuaian. Setiap langkah membantu menjawab soalan yang berbeza tentang bahan yang sedang dikaji.
Proses ini menuntut kesabaran. Sebatian yang menarik mungkin hanya hadir dalam kuantiti yang sangat kecil. Penyelidik boleh mengambil masa berbulan-bulan untuk memperoleh bahan tulen yang mencukupi bagi analisis seterusnya.
Pasukan ini turut menggunakan pendekatan analisis moden yang menyokong dereplikasi, iaitu mengenali sebatian yang sudah diketahui pada peringkat awal kajian. Analisis LC-MS/MS menghasilkan corak pecahan molekul yang boleh dibandingkan, manakala rangkaian molekul menyusun corak yang serupa dalam bentuk peta hubungan. Peta ini memberikan petunjuk tentang sebatian yang mungkin berkaitan dan membantu penyelidik memilih sasaran pengasingan. Identiti sebatian masih perlu disahkan melalui analisis lanjut.
Penggunaannya ditunjukkan dalam kajian Neo-uvaria foetida yang diterbitkan dalam Journal of Natural Products pada 2024 oleh S. Yaallini Sukumaran bersama pasukan UM dan rakan penyelidik. Analisis LC-MS/MS dan rangkaian molekul memandu pengasingan sebatian daripada kulit kayunya, termasuk tiga sebatian baharu. Beberapa sebatian menunjukkan aktiviti terhadap koronavirus HCoV-229E dalam ujian sel. Dapatan ini masih pada peringkat makmal dan memerlukan kajian lanjut sebelum sebarang kegunaan perubatan dapat dipertimbangkan.
Kepakaran membaca data itu dibina melalui latihan dan pengalaman. Di UM, asas penyelidikan bahan semula jadi diperkukuh oleh tokoh seperti Allahyarham Profesor Datuk Dr. A. Hamid A. Hadi, Allahyarham Profesor Madya Dr. Mat Ropi dan Profesor Dr. Khalijah Awang. Selain menghasilkan penemuan, mereka melatih penyelidik yang kini meneruskan bidang ini dan membimbing pelajar baharu.
Kerjasama Profesor Khalijah dengan Institut de Chimie des Substances Naturelles (ICSN) di Perancis berkembang selama lebih tiga dekad dan membawa kepada penubuhan IFM NatProLab pada 2015. Hubungan ini membolehkan kedua-dua pihak berkongsi kepakaran kimia bahan semula jadi, kaedah analisis dan pengalaman penyelidikan.
Penyelidik Malaysia menyumbang pengetahuan tentang tumbuhan tropika serta kemahiran mengasingkan dan mengenal pasti sebatian. Rakan Perancis membawa kepakaran saintifik yang saling melengkapi. Melalui kerja bersama, sampel dan data dapat diteliti daripada pelbagai sudut, sementara pelajar mempelajari cara penyelidik daripada makmal berbeza menyelesaikan masalah.
Hubungan manusia dengan tumbuhan turut memberi konteks kepada penyelidikan ini. Kunyit, halia dan serai sudah lama hadir dalam masakan serta amalan tradisional masyarakat. Pengetahuan tersebut boleh mencetuskan persoalan penyelidikan, tetapi keberkesanan dan keselamatan sesuatu kegunaan tetap memerlukan penilaian saintifik.
Pengiktirafan terhadap kepakaran makmal ini turut diperkukuh apabila kerjasama penyelidikannya mendapat pengiktirafan daripada Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS), Perancis, menerusi geran International Research Network on Cosmetics (IRN COSMETICS).
Jaringan antarabangsa ini membuka ruang yang lebih luas untuk memperkukuh penyelidikan bahan semula jadi, khususnya dalam meneroka potensi sebatian daripada tumbuhan untuk dikembangkan ke arah aplikasi kosmetik. Melalui kerjasama ini, penyelidikan tidak lagi terhenti pada penemuan dan pencirian bahan aktif semula jadi, tetapi dapat diperkembangkan ke peringkat seterusnya yang lebih dekat dengan inovasi dan aplikasi.
IFM NatProLab turut menjalankan latihan dan bengkel bagi memperkenalkan kaedah penyelidikan terkini kepada pelajar serta penyelidik muda. Kemahiran yang dipelajari boleh digunakan dalam projek mereka sendiri dan dikongsi dengan rakan makmal. Dengan itu, manfaat kerjasama antarabangsa terus berkembang melalui kerja harian penyelidikan.
Semua usaha ini bergantung pada sumber alam yang terus terpelihara. Pengumpulan tumbuhan perlu dilakukan secara bertanggungjawab, dengan menghormati pengetahuan masyarakat yang berkaitan dengannya. Apabila sesuatu habitat hilang, peluang untuk memahami tumbuhan di dalamnya turut terjejas.
Bagi pasukan IFM NatProLab, masih banyak yang perlu dipelajari daripada tumbuhan Malaysia. Setiap sampel yang dikenal pasti dengan tepat dan setiap sebatian yang dikaji menambah pengetahuan yang boleh digunakan oleh saintis lain. Memelihara tumbuhan hari ini bermakna mengekalkan peluang untuk menjawab persoalan sains esok.
