Jerebu dan bayangan akhir zaman: Amaran alam atau kelalaian manusia?

Oleh: CHE ZAINI MD ZIN

LANGIT yang dahulunya membiru kini diselubungi kabus asap, manakala udara yang sepatutnya menyegarkan kehidupan bertukar menjadi ancaman kepada kesihatan manusia. Fenomena jerebu bukanlah perkara baharu di Malaysia. Namun begitu, setiap kali masalah ini berulang, masyarakat kembali berhadapan dengan persoalan tentang punca, kesan dan keberkesanan langkah pencegahannya.

Lebih membimbangkan, jerebu bukan sahaja menjejaskan kesihatan, malah mengganggu pendidikan, kegiatan ekonomi dan kesejahteraan masyarakat. Dalam perspektif Islam, keadaan ini wajar dijadikan ruang untuk bermuhasabah tentang hubungan manusia dengan alam ciptaan Allah SWT. Persoalannya, adakah jerebu sekadar fenomena alam atau peringatan kepada manusia yang semakin lalai terhadap amanahnya di bumi?

Jerebu Dan Bayangan Akhir Zaman

Dalam Islam, perbincangan tentang akhir zaman mempunyai sandaran daripada al-Quran dan hadis. Surah al-Dukhan ayat 10-11, menyebut tentang ad-dukhan iaitu asap yang nyata dan meliputi manusia. Ayat ini menjadi antara nas yang dibincangkan oleh para ulama ketika menghuraikan tanda-tanda kiamat.

Walau bagaimanapun, penafsiran ayat tersebut mempunyai perbahasan tersendiri dan tidak wajar disamakan secara langsung dengan jerebu yang berlaku pada masa ini. (Surah al-Dukhan, 44:10-11; Jabatan Kemajuan Islam Malaysia, koleksi artikel tafsir.)

Oleh itu, masyarakat perlu berhati-hati apabila mengaitkan sesuatu fenomena alam dengan tanda akhir zaman. Tidak setiap kejadian yang menakutkan boleh dianggap sebagai petanda khusus bahawa kiamat semakin hampir.

Sebaliknya, fenomena seperti jerebu boleh dijadikan peringatan tentang keterbatasan manusia, kepentingan menjaga alam dan keperluan memperkukuh keimanan. Kesedaran terhadap akhirat seharusnya mendorong manusia memperbaiki akhlak dan tindakan, bukannya membuat dakwaan agama tanpa sandaran yang sahih.

Kerosakan Alam Dan Tanggungjawab Manusia

Jerebu lazimnya berpunca daripada zarah halus dan bahan pencemar yang terkumpul di udara, termasuk asap daripada kebakaran hutan serta pembakaran terbuka. Keadaan cuaca yang kering dan pergerakan angin juga mempengaruhi penyebaran serta kepekatan jerebu. Dalam keadaan tertentu, pencemaran rentas sempadan menyebabkan kesannya dirasai oleh masyarakat di negara jiran.

Al-Quran memberikan peringatan yang jelas melalui Surah al-Rum, ayat 41, yang menjelaskan bahawa kerosakan di darat dan di laut berlaku akibat perbuatan manusia. Ayat ini mengajak manusia menilai kesan tindakan mereka terhadap alam sekitar. Pembakaran terbuka, penerokaan hutan secara tidak terkawal dan pengurusan tanah yang tidak bertanggungjawab boleh membawa kesan buruk kepada keseimbangan alam semula jadi.

Manusia telah diamanahkan sebagai khalifah di bumi, bukannya pemilik mutlak yang bebas mengeksploitasi alam sesuka hati. Oleh itu, menjaga alam sekitar bukan sekadar tanggungjawab pihak berkuasa, malah sebahagian daripada amanah moral dan tuntutan agama. Jika manusia terus mengutamakan keuntungan tanpa memikirkan kesan terhadap kehidupan, kerosakan yang berlaku akhirnya akan ditanggung bersama.

Kesihatan Manusia Menjadi Taruhan

Kesan jerebu tidak boleh dipandang ringan kerana udara tercemar boleh menyebabkan iritasi mata, hidung dan tekak, batuk serta kesukaran bernafas. Pendedahan kepada zarah halus juga boleh memburukkan keadaan individu yang menghidap penyakit pernafasan atau jantung. Kanak-kanak, warga emas, wanita hamil dan individu yang mempunyai masalah kesihatan tertentu antara golongan yang memerlukan perhatian lebih.

Kementerian Kesihatan Malaysia menasihatkan orang ramai supaya mengurangkan aktiviti lasak di luar, berada di dalam bangunan apabila keadaan udara tidak sihat dan mengikuti panduan kesihatan yang dikeluarkan oleh pihak berkuasa. Langkah pencegahan ini penting bagi mengurangkan pendedahan kepada udara tercemar.

Namun demikian, persoalan yang lebih besar ialah mengapa masyarakat perlu berulang kali menanggung risiko yang sama? Sekiranya punca jerebu tidak ditangani secara menyeluruh, langkah perlindungan kesihatan hanya dapat mengurangkan kesan sementara, sedangkan ancaman pencemaran berpotensi berulang. Usaha pencegahan perlu diberikan keutamaan melalui penguatkuasaan undang-undang, pemantauan kebakaran dan kerjasama antara negara.

Murid Terpaksa Menjalani PDPR

Antara kesan jerebu yang ketara ialah gangguan terhadap proses pendidikan. Apabila bacaan Indeks Pencemar Udara (IPU) mencapai tahap yang membahayakan, pihak berkuasa boleh mengarahkan sekolah di kawasan terjejas ditutup demi melindungi kesihatan murid dan warga sekolah. Dalam keadaan tertentu, pengajaran dan pembelajaran di rumah (PDPR) dilaksanakan bagi memastikan pembelajaran dapat diteruskan.

Perkembangan pada Oktober 2026 memperlihatkan cabaran ini apabila beberapa kawasan di Malaysia mengalami penutupan sekolah susulan keadaan jerebu. Kementerian Pendidikan Malaysia turut mengeluarkan makluman berkaitan pengoperasian sekolah berdasarkan bacaan IPU dan keperluan menjaga keselamatan warga pendidikan. (Kementerian Pendidikan Malaysia, 2026; Bernama, 2026.)

Walaupun PDPR membolehkan pembelajaran diteruskan, kaedah ini tidak semestinya mudah bagi semua murid. Ada murid yang tidak mempunyai peranti sendiri, capaian internet yang stabil atau ruang belajar yang selesa. Murid daripada keluarga berpendapatan rendah mungkin terpaksa berkongsi telefon dengan adik-beradik, sekali gus menyukarkan mereka mengikuti kelas dalam talian. Selain itu, pembelajaran dari rumah memerlukan disiplin dan tumpuan yang tinggi, sedangkan suasana rumah tidak selalu sesuai untuk belajar.

Murid sekolah rendah khususnya memerlukan bimbingan yang lebih dekat daripada guru. Tanpa interaksi bersemuka, sesetengah murid mungkin sukar memahami pelajaran, kurang berani bertanya dan mudah hilang tumpuan. Aktiviti amali, perbincangan berkumpulan dan interaksi sosial juga boleh terjejas. Jika keadaan ini berlarutan, jurang pembelajaran antara murid yang mempunyai kemudahan lengkap dengan murid yang serba kekurangan berisiko menjadi lebih ketara.

Beban Ibu Bapa Dan Guru

Pelaksanaan PDPR turut membawa cabaran kepada ibu bapa. Mereka perlu memastikan anak-anak mengikuti jadual pembelajaran, menyiapkan tugasan dan menggunakan peranti secara terkawal. Bagi ibu bapa yang bekerja, tanggungjawab ini boleh menimbulkan tekanan kerana mereka perlu membahagikan masa antara pekerjaan, urusan rumah tangga dan keperluan pendidikan anak-anak. Keluarga yang mempunyai beberapa orang anak pula mungkin menghadapi masalah apabila semua anak memerlukan peranti pada waktu yang sama.

Pada masa yang sama, guru turut memikul tanggungjawab besar untuk memastikan pembelajaran tidak terhenti. Mereka perlu menyediakan bahan pengajaran yang sesuai, menyampaikan arahan secara dalam talian, menyemak tugasan dan memantau perkembangan murid. Guru juga perlu menyesuaikan kaedah pengajaran mengikut tahap kebolehan murid serta kemudahan teknologi yang tersedia. Semua ini memerlukan masa, tenaga dan kesediaan yang tinggi.

Jelaslah bahawa jerebu bukan sekadar isu alam sekitar. Fenomena ini boleh mengganggu hubungan antara sekolah, guru, murid dan keluarga, selain menambahkan tekanan kepada pihak yang terpaksa menyesuaikan diri dengan perubahan mendadak. Oleh itu, pelaksanaan PDPR perlu disertai pertimbangan terhadap kemampuan murid, akses teknologi, beban guru dan keadaan keluarga. Kesinambungan pendidikan penting, tetapi kesihatan serta kebajikan semua pihak tidak boleh diketepikan.

Daripada Muhasabah Kepada Tindakan

Jika jerebu dianggap sebagai peringatan, kesedaran tersebut mestilah diterjemahkan kepada tindakan yang nyata. Masyarakat perlu menghentikan pembakaran terbuka, melaporkan aktiviti yang mencemarkan alam dan mengamalkan sikap bertanggungjawab terhadap persekitaran. Pihak berkuasa pula perlu memperkukuh pemantauan, melaksanakan undang-undang secara tegas dan memastikan pihak yang menyebabkan pencemaran dipertanggungjawabkan.

Pada peringkat serantau, kerjasama antara negara amat penting kerana jerebu boleh merentasi sempadan. Usaha pencegahan kebakaran hutan, pengurusan tanah yang mampan dan perkongsian maklumat perlu dilaksanakan secara berterusan, bukan hanya ketika krisis berlaku. Dalam bidang pendidikan, sekolah dan keluarga juga perlu diberikan sokongan yang bersesuaian agar murid tidak tercicir apabila PDPR terpaksa dilaksanakan.

Dari sudut agama, manusia perlu menyedari bahawa menjaga alam merupakan sebahagian daripada tanggungjawab terhadap kehidupan yang dikurniakan Allah SWT. Muhasabah tidak seharusnya terhenti pada rasa takut atau sedih apabila langit menjadi kelabu. Sebaliknya, keinsafan perlu mendorong perubahan sikap, pengukuhan akhlak dan usaha memperbaiki kerosakan yang telah berlaku. Persediaan menghadapi akhirat bukan hanya melalui ibadah khusus, tetapi juga melalui pelaksanaan amanah dan usaha menghindari kemudaratan terhadap sesama manusia.

Jerebu dan bayangan akhir zaman mengingatkan manusia bahawa kehidupan di bumi tidak terpisah daripada tanggungjawab moral dan keimanan. Walaupun jerebu semasa tidak boleh sewenang-wenangnya dianggap sebagai tanda khusus kiamat, fenomena ini wajar mendorong manusia menilai semula sikap terhadap alam sekitar.

Kesannya bukan sahaja dirasai melalui gangguan kesihatan, malah turut membebankan murid, ibu bapa dan guru apabila PDPR terpaksa dilaksanakan. Oleh itu, tindakan pencegahan, penguatkuasaan dan kerjasama masyarakat perlu diperkukuh. Janganlah kita hanya mencari makna di sebalik langit yang kelabu, sedangkan tanggungjawab untuk memelihara bumi masih diabaikan. Alam yang terpelihara ialah amanah bersama, manakala keinsafan yang sebenar perlu dibuktikan melalui tindakan.

* Penulis merupakan pelajar Program Sarjana Pengajian Islam di Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Teknologi Malaysia, Kampus Kuala Lumpur.