Bila AI boleh menjawab semua soalan anak, apa peranan ibu bapa?
AI semakin menjadi sebahagian daripada pembelajaran anak. Ibu bapa perlu membimbing penggunaan AI secara kritis, beretika dan bertanggungjawab tanpa menggantikan proses berfikir serta memahami.
Oleh: CHE ZAINI MD ZIN
BAYANGKAN seorang anak pulang dari sekolah dengan tugasan yang tidak difahaminya. Dahulu, dia mungkin membuka buku, bertanya kepada guru atau meminta bantuan ibu dan ayah. Hari ini, beberapa patah perkataan pada aplikasi AI sudah cukup untuk menghasilkan penerangan, contoh dan jawapan dalam beberapa saat.
Keadaan ini membawa kita kepada satu persoalan yang lebih besar. Apabila AI semakin mudah memberikan jawapan kepada anak, apakah sebenarnya peranan ibu bapa?
Kecerdasan buatan atau AI bukan lagi sekadar teknologi yang dibincangkan dalam dunia pekerjaan. Ia semakin dekat dengan kehidupan anak, termasuk cara mereka mencari maklumat, belajar dan menyiapkan tugasan.
Kementerian Pendidikan Malaysia sendiri telah menerbitkan Panduan Literasi Kecerdasan Buatan (AI) pada 2026, menunjukkan bahawa literasi AI kini menjadi sebahagian daripada perbincangan pendidikan di Malaysia.
Namun, ibu bapa perlu melihat isu ini lebih jauh daripada persoalan sama ada anak patut menggunakan AI atau tidak. Persoalan yang lebih penting ialah bagaimana anak menggunakan AI dan apakah yang masih perlu dipelajarinya daripada manusia.
AI boleh menjawab, tetapi pendidikan bukan sekadar jawapan
AI boleh membantu anak mendapatkan maklumat dengan cepat. Ia boleh menerangkan konsep yang sukar, memberikan contoh, membantu menyusun idea dan menjadi teman belajar apabila digunakan dengan betul tetapi pendidikan tidak berhenti apabila jawapan ditemui.
Anak masih perlu belajar bertanya, berfikir, membuat pertimbangan, menyemak maklumat dan memahami sesuatu dengan bahasanya sendiri. Kerangka kompetensi AI UNESCO juga menekankan pemikiran kritis, etika, tanggungjawab dan pendekatan yang berpusatkan manusia dalam penggunaan AI oleh pelajar.
Bayangkan anak bertanya AI, “Apakah punca pencemaran alam sekitar?” AI boleh memberikan jawapan yang panjang dan tersusun. Tetapi ibu bapa boleh bertanya semula, “Pada pendapat kamu, mengapa perkara itu berlaku?” atau “Apa yang boleh kita lakukan untuk mengatasinya?”
Soalan kedua itu mungkin lebih penting daripada jawapan pertama. Di situlah ibu bapa membantu anak belajar untuk berfikir, bukan sekadar mencari jawapan.
Jangan biarkan AI menjadi jalan pintas
Cabaran sebenar bukan apabila anak menggunakan AI. Cabarannya bermula apabila AI digunakan untuk mengelakkan proses belajar. Jika setiap tugasan yang sukar terus diserahkan kepada AI, anak mungkin mendapat jawapan yang sempurna tetapi tidak melalui proses memahami, mencuba dan melakukan kesilapan. Sedangkan kesilapan juga sebahagian daripada pembelajaran.
Ibu bapa boleh mengubah cara AI digunakan di rumah. Daripada membenarkan anak meminta AI menyiapkan karangan, minta anak membina idea terlebih dahulu. Selepas itu, AI boleh digunakan untuk membantu menyusun atau memperbaiki bahasa. Anak kemudian perlu membaca semula, menyemak dan memastikan setiap isi benar-benar difahaminya.
Mudah sahaja prinsipnya gunakan AI untuk membantu pembelajaran, bukan menggantikan pembelajaran. Anak perlu belajar bahawa jawapan yang cepat tidak semestinya jawapan yang benar dan jawapan yang lengkap tidak semestinya menunjukkan dia benar-benar memahami sesuatu.
Ibu bapa tidak perlu menjadi pakar teknologi
Ada ibu bapa yang mungkin berasa bimbang kerana anak lebih cepat mengenali teknologi baharu. Namun, ibu bapa tidak perlu menjadi pakar AI untuk membimbing anak.
Yang lebih penting ialah mengambil tahu
Tanya anak apakah yang dilakukannya dengan AI. Minta dia menunjukkan bagaimana teknologi itu membantunya belajar. Bincangkan jawapan yang diberikan dan tanyakan bagaimana dia tahu maklumat tersebut benar. Perbualan seperti ini membina kebiasaan yang penting, anak tidak menerima semua maklumat secara membuta tuli.
Ibu bapa juga perlu mengingatkan anak bahawa AI boleh menghasilkan maklumat yang tidak tepat. Oleh itu, semakan terhadap buku, guru, laman rasmi atau sumber yang dipercayai masih diperlukan. Lebih penting, anak perlu faham bahawa tidak semua maklumat peribadi sesuai dikongsi dengan sistem AI. Keselamatan dan privasi juga merupakan sebahagian daripada literasi AI.
UNICEF dalam panduan berkaitan AI dan kanak-kanak menekankan perlindungan keselamatan, data dan privasi kanak-kanak, di samping keperluan menyediakan mereka dengan kemahiran menghadapi perkembangan AI.
Apabila AI semakin pintar, hubungan manusia semakin penting
Ada satu perkara yang teknologi tidak sepatutnya membuat kita lupa. Anak bukan sekadar pengguna maklumat. AI boleh menerangkan sesuatu pelajaran, tetapi ibu bapa mengenali anak secara lebih menyeluruh. Mereka tahu apabila anak kecewa, takut, hilang keyakinan atau sebenarnya memerlukan seseorang untuk mendengar.
AI boleh menjawab soalan anak tentang nilai dan akhlak. Namun, nilai tidak terbentuk melalui jawapan semata-mata. Anak belajar melalui contoh yang dilihat setiap hari, cara ibu bapa bercakap, cara mereka mengendalikan masalah, cara mereka meminta maaf dan cara mereka melayan orang lain. Semakin canggih teknologi, semakin penting hubungan manusia dalam pendidikan.
Jika dahulu ibu bapa mungkin bimbang anak terlalu bergantung pada buku atau televisyen, hari ini kebimbangannya mungkin beralih kepada AI. Tetapi penyelesaiannya bukan semata-mata melarang. Anak perlu dibimbing supaya tahu bila teknologi membantu dan bila dia perlu berhenti, berfikir serta mendapatkan pandangan manusia.
Daripada mengawal kepada membimbing
Kita mungkin tidak mampu menghalang anak daripada berhadapan dengan AI. Mereka akan menggunakannya di sekolah, di rumah dan kelak dalam dunia pekerjaan. Maka, matlamat keibubapaan tidak seharusnya berhenti pada kawalan.
Daripada bertanya, “Kamu guna AI ke?”, cuba bertanya, “Apa yang kamu belajar daripada AI?” Daripada terus memarahi apabila anak menggunakan AI untuk tugasan, tanyakan, “Bagaimana kamu tahu jawapan itu betul?” Daripada melarang, ajarkan anak menggunakan teknologi dengan ilmu, pertimbangan, etika dan tanggungjawab.
Akhirnya, persoalan yang perlu kita fikirkan bukanlah sama ada AI akan menggantikan ibu bapa. Persoalannya ialah apakah yang akan kita ajarkan kepada anak apabila AI sudah mampu memberikan hampir semua jawapan yang mereka cari?
Mungkin anak tidak memerlukan lebih banyak orang yang mampu memberikan jawapan. Mereka memerlukan orang dewasa yang membantu mereka memahami jawapan, mempersoalkannya apabila perlu dan menggunakannya dengan bijaksana.
Dalam dunia yang AI semakin mudah memberikan jawapan, peranan ibu bapa tidak menjadi kurang penting, sebaliknya semakin diperlukan. Ibu bapa perlu membimbing anak agar menggunakan AI sebagai alat pembelajaran, bukan sebagai jalan pintas yang menggantikan usaha berfikir dan memahami. Pada masa yang sama, anak perlu dididik untuk menyemak maklumat, menjaga privasi, membuat pertimbangan dan menggunakan teknologi secara beretika.
Akhirnya, pendidikan anak bukan sekadar mencari jawapan yang tepat, tetapi membentuk insan yang mampu berfikir, membuat pilihan dan bertindak dengan bijaksana. AI mungkin mampu memberikan banyak jawapan, tetapi ibu bapa tetap mempunyai peranan penting dalam membimbing anak-anak memahami makna di sebalik setiap jawapan dan menggunakan ilmu dengan penuh tanggungjawab.
* Penulis merupakan pelajar Program Sarjana Pengajian Islam di Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Teknologi Malaysia, Kampus Kuala Lumpur.
