Membongkar rahsia kanser hati melalui analisis gen

KANSER hati merupakan antara penyakit yang paling membimbangkan kerana sering berkembang tanpa menunjukkan gejala yang jelas pada peringkat awal. Ramai pesakit hanya mengetahui mereka menghidap penyakit ini apabila keadaan sudah serius dan pilihan rawatan semakin terhad. Namun, pernahkah kita terfikir bagaimana sel hati yang asalnya normal boleh berubah menjadi sel kanser yang membiak tanpa kawalan?

Jawapannya mungkin tersembunyi dalam gen, iaitu bahan genetik yang mengandungi arahan untuk mengawal fungsi setiap sel dalam tubuh manusia. Setiap sel mempunyai ribuan gen yang bekerja seperti sebuah sistem pengurusan. Ada gen yang mengawal pertumbuhan, membaiki kerosakan dan memastikan sel mati apabila tiba masanya. Apabila sistem kawalan ini terganggu, sesetengah sel boleh terus membiak sehingga membentuk ketumbuhan.

Apabila komputer membantu memahami kanser

Kemajuan teknologi kini membolehkan saintis mengkaji perubahan aktiviti gen menggunakan kaedah yang dikenali sebagai bioinformatik. Secara mudah, bioinformatik menggabungkan ilmu biologi, teknologi komputer dan analisis data untuk memahami proses yang berlaku dalam tubuh manusia.

Bayangkan ribuan gen sebagai suis elektrik dalam sebuah bangunan. Dalam keadaan normal, setiap suis berfungsi mengikut keperluan. Namun, apabila kanser berlaku, sebahagian suis menjadi terlalu aktif, manakala yang lain kurang berfungsi.

Melalui bioinformatik, penyelidik dapat mengenal pasti gen yang mengalami perubahan aktiviti tanpa perlu memeriksa setiap gen secara berasingan. Pendekatan ini turut digunakan dalam penyelidikan oleh Aisya Fathiya Che Rosli, Siti Razila Abdul Razak dan Nurulisa Zulkifle dari Pusat Kanser Tun Abdullah Ahmad Badawi, Universiti Sains Malaysia. Kajian yang diterbitkan pada 2019 itu bertujuan mengenal pasti gen penting serta proses biologi yang berkaitan dengan perkembangan kanser hati.

Penemuan 412 gen yang mengalami perubahan

Dalam penyelidikan tersebut, pasukan penyelidik menganalisis empat set data ekspresi gen yang diperoleh daripada pangkalan data penyelidikan antarabangsa. Data berkenaan membolehkan perbandingan dibuat antara aktiviti gen dalam tisu kanser hati dengan tisu bukan kanser.

Hasil analisis mengenal pasti sebanyak 412 gen yang menunjukkan perubahan aktiviti secara konsisten dalam sekurang-kurangnya tiga set data. Daripada jumlah tersebut, 167 gen menunjukkan peningkatan aktiviti (upregulated), manakala 245 gen mengalami penurunan aktiviti (downregulated).

Penemuan ini penting kerana perubahan tersebut memberikan petunjuk tentang gangguan proses biologi yang mungkin menyumbang kepada perkembangan kanser. Antara proses yang paling ketara ialah pembahagian sel, iaitu mekanisme yang membolehkan sel menghasilkan sel baharu. Dalam keadaan normal, pembahagian sel dikawal dengan teliti. Namun, apabila kawalan ini terganggu, sel berpotensi membiak secara berlebihan dan membentuk ketumbuhan.

Tiga gen yang menarik perhatian saintis

Kajian berkenaan turut mengenal pasti tiga gen utama yang mempunyai kedudukan penting dalam rangkaian interaksi protein berkaitan kanser hati: CDK1 (memainkan peranan dalam mengawal kitaran pembahagian sel); TOP2A (terlibat dalam pengurusan struktur DNA ketika sel membahagi); dan NDC80 (membantu memastikan bahan genetik diagihkan dengan betul kepada sel baharu).

Gangguan terhadap proses ini boleh dikaitkan dengan pertumbuhan sel yang tidak terkawal. Walaupun ketiga-tiga gen tersebut dikenal pasti sebagai calon penting, penemuan ini tidak bermaksud ia sudah boleh digunakan secara langsung sebagai ujian pengesanan kanser atau sasaran rawatan. Kajian makmal dan penyelidikan klinikal lanjut masih diperlukan bagi menentukan kegunaannya kepada pesakit.

Harapan untuk pengesanan dan rawatan masa depan

Mengapa penemuan seperti ini penting kepada masyarakat? Salah satu cabaran terbesar dalam menangani kanser hati ialah mengesan penyakit sebelum ia mencapai tahap yang serius. Pada masa ini, pemeriksaan pesakit berisiko boleh melibatkan pengimejan hati dan ujian darah tertentu. Bagaimanapun, tiada satu kaedah yang sempurna untuk semua pesakit.

Pengetahuan tentang perubahan aktiviti gen berpotensi membantu penyelidik membangunkan penanda biologi baharu yang lebih tepat pada masa hadapan. Selain itu, pemahaman tentang gen yang mengawal pertumbuhan kanser boleh menyokong pembangunan rawatan yang menyasarkan mekanisme tertentu dalam sel kanser. Namun, manfaat tersebut masih merupakan potensi penyelidikan dan bukannya hasil rawatan yang telah dibuktikan melalui kajian ini.

Sains data membuka peluang baharu

Penyelidikan ini menunjukkan bahawa kemajuan perubatan bukan sahaja bergantung pada eksperimen di makmal, malah turut memerlukan keupayaan menganalisis sejumlah besar maklumat biologi. Melalui bioinformatik, data penyelidikan sedia ada boleh dimanfaatkan untuk menghasilkan pengetahuan baharu dengan lebih sistematik.

Bagi masyarakat, mesej paling penting ialah kanser bukan sekadar ketumbuhan yang kelihatan pada pemeriksaan perubatan. Di sebaliknya terdapat perubahan molekul yang kompleks dan masih giat dikaji.

Sementara penyelidikan diteruskan, individu berisiko tinggi, khususnya mereka yang menghidap hepatitis B, hepatitis C atau sirosis hati, perlu mendapatkan nasihat doktor mengenai pemeriksaan berkala. Akhirnya, memahami bahasa genetik mungkin menjadi salah satu kunci untuk membuka jalan kepada pengesanan lebih awal dan rawatan kanser hati yang lebih tepat pada masa hadapan.