Tulisan Jawi: Warisan ilmu yang tidak seharusnya dilupakan

Oleh: SHARIFAH YUN OTHMAN

BARU-BARU ini, ketika kaki saya melangkah meninggalkan kawasan perkarangan sekolah, tiba-tiba mata saya tertumpu pada seorang lelaki berusia yang sedang duduk di sebuah kerusi sambil memegang surat khabar. Saya berasa teruja melihat pemandangan itu. Entah mengapa, pemandangan tersebut terasa begitu dekat dengan kenangan zaman kanak-kanak saya.

Saya seperti kembali ke suatu zaman ketika bapa saudara saya sering membaca surat khabar. Hampir setiap hari saya menyaksikan beliau membaca akhbar dan yang paling saya ingat, akhbar itu ditulis dalam tulisan Jawi. Setiap kali beliau meletakkannya di atas lantai atau meja, saya tidak akan melepaskan peluang untuk membukanya dan meneliti tulisan yang tertera pada halaman-halamannya.

Kenangan itu masih segar dalam ingatan. Justeru, apabila melihat lelaki tersebut membaca surat khabar di kawasan sekolah agama, fikiran saya segera membayangkan sesuatu yang menggembirakan.

Adakah akhbar itu tulisan Jawi?

Saya membayangkan murid-murid yang sedang menunggu van sekolah akan mengerumuni akhbar tersebut. Mungkin mereka akan berebut-rebut untuk melihat dan membacanya, seperti yang pernah saya lakukan ketika kecil dahulu. Sekurang-kurangnya, mereka mempunyai sesuatu yang menarik untuk dibaca sementara menunggu van tiba.

Saya mempercepat langkah dan memerhatikan akhbar yang dipegang lelaki itu. Apabila semakin hampir, barulah saya dapat melihat dengan jelas bahawa tulisan pada akhbar tersebut bukan tulisan Jawi.

Saya tersenyum sendiri. Mengapa saya begitu berharap akhbar itu bertulisan Jawi? Adakah kerana saya merindui zaman silam, atau kerana jauh di sudut hati, saya masih menyimpan harapan agar tulisan Jawi terus hidup dalam masyarakat kita?

Mungkin tahun 2026 tidak lagi sama dengan zaman kanak-kanak saya. Cara masyarakat mendapatkan maklumat sudah berubah. Telefon pintar dan media digital kini menjadi sebahagian daripada kehidupan harian. Namun, pertemuan singkat dengan seorang lelaki dan sebuah akhbar itu telah membawa saya kembali kepada kenangan lama, sekali gus mencetuskan persoalan yang lebih besar.

Di manakah kedudukan tulisan Jawi dalam kehidupan masyarakat hari ini? Adakah tulisan ini sekadar tinggal kenangan, atau masih mempunyai ruang untuk berkembang sebagai wahana ilmu?

Asal Usul dan Perkembangan Tulisan Jawi

Tulisan Jawi merupakan sistem tulisan yang menggunakan huruf berasaskan tulisan Arab dengan penyesuaian tertentu bagi mewakili bunyi dalam bahasa Melayu. Penyesuaian ini termasuk penggunaan huruf tambahan yang diperlukan untuk melambangkan bunyi yang tidak terdapat dalam bahasa Arab.

Perkembangan tulisan Jawi mempunyai hubungan yang rapat dengan kedatangan dan perkembangan Islam di Alam Melayu.

Apabila Islam berkembang melalui kegiatan perdagangan, pendidikan, dakwah dan hubungan antara masyarakat, tulisan berasaskan huruf Arab turut digunakan dalam penulisan bahasa Melayu. Tulisan ini kemudiannya menjadi salah satu wahana penting untuk menyampaikan ilmu agama, merekodkan pemikiran serta menyebarkan pengetahuan kepada masyarakat.

Antara bukti sejarah yang sering dikaitkan dengan perkembangan tulisan Jawi ialah Batu Bersurat Terengganu, yang lazimnya bertarikh 702 Hijrah bersamaan 1303 Masihi. Batu bersurat ini merupakan antara bukti terpenting tentang penggunaan tulisan Jawi dalam sejarah awal masyarakat Melayu-Islam. Walau bagaimanapun, kewujudannya tidak semestinya bermaksud tulisan Jawi mula dicipta pada tarikh tersebut. Sebaliknya, batu bersurat itu memberikan gambaran tentang penggunaan tulisan Jawi dalam kehidupan masyarakat pada zaman berkenaan.

Tulisan Jawi terus berkembang dalam pelbagai bidang, bukan sahaja menjadi medium untuk menulis perkara berkaitan agama, malah digunakan dalam urusan pentadbiran, perdagangan, persuratan dan komunikasi. Perkembangannya memperlihatkan bahawa tulisan Jawi pernah mempunyai kedudukan yang penting dalam kehidupan masyarakat Melayu.

Zaman Kegemilangan

Kegemilangan tulisan Jawi menjadi salah satu medium utama bagi penyebaran ilmu dan pembentukan tradisi persuratan Melayu. Pelbagai karya ditulis dalam tulisan ini, termasuk karya berkaitan akidah, fekah, tasawuf, akhlak, bahasa, sejarah dan kesusasteraan.

Antara karya penting dalam tradisi keilmuan Islam di Alam Melayu ialah Sabil al-Muhtadin oleh Syeikh Muhammad Arsyad al-Banjari, Hidayat al-Salikin oleh Syeikh Abd al-Samad al-Palimbani dan Sirat al-Mustaqim oleh Nuruddin al-Raniri. Karya-karya ini memperlihatkan keluasan tradisi penulisan dan penyebaran ilmu Islam di rantau ini. Banyak karya dalam tradisi tersebut menggunakan tulisan Jawi, walaupun bahasa dan sejarah penyalinan setiap karya perlu diteliti berdasarkan edisi atau manuskrip yang dirujuk.

Tulisan Jawi juga memainkan peranan dalam pendidikan tradisional, khususnya di institusi pondok dan pusat pengajian agama. Melalui kitab-kitab Jawi, ilmu disampaikan daripada guru kepada murid, kemudian dipelajari, disalin dan diwariskan kepada generasi seterusnya.

Dalam konteks ini, tulisan Jawi bukan sekadar lambang identiti atau warisan budaya. Tulisan ini merupakan alat untuk membaca, memahami dan menyampaikan ilmu. Ia membuka ruang kepada masyarakat untuk mendekati pemikiran ulama terdahulu serta menelusuri perkembangan keilmuan Islam dalam bahasa yang dekat dengan masyarakat Melayu.

Bayangkan betapa banyaknya ilmu yang terkandung dalam manuskrip lama tetapi tidak dapat dibaca secara langsung oleh seseorang yang tidak mengenali tulisan Jawi. Kandungan itu mungkin masih boleh diakses melalui terjemahan atau tulisan Rumi, namun keupayaan membaca teks asal memberikan peluang untuk meneliti istilah, ungkapan dan pemikiran pengarang dengan lebih dekat.

Di sinilah terletaknya nilai tulisan Jawi sebagai wahana ilmu yang tidak seharusnya dipandang ringan.

Kegemilangan kepada Perubahan Kedudukan

Jika tulisan Jawi pernah begitu penting dalam kehidupan masyarakat, mengapakah kedudukannya berubah?

Perubahan ini tidak berlaku dalam satu malam. Pelbagai faktor sejarah, pendidikan, pentadbiran dan penerbitan telah mempengaruhi penggunaan tulisan Jawi. Dalam tempoh penjajahan British, sistem pendidikan dan pentadbiran mengalami perubahan. Penggunaan tulisan Rumi semakin meluas dalam urusan tertentu, termasuk pendidikan moden, penerbitan dan pentadbiran. Selepas itu, tulisan Rumi terus mengukuhkan kedudukannya dalam pelbagai bidang kehidupan.

Perubahan tersebut menyebabkan tulisan Jawi semakin terbatas penggunaannya dalam sesetengah ruang awam.

Walau bagaimanapun, tulisan Jawi tidak hilang sepenuhnya. Tulisan ini masih digunakan dalam pendidikan agama, penerbitan tertentu, kegiatan persuratan dan usaha pemeliharaan warisan.

Penting untuk ditegaskan bahawa perkembangan tulisan Rumi tidak wajar dianggap sebagai satu-satunya punca kemerosotan penggunaan tulisan Jawi. Perubahan sistem pendidikan, keperluan komunikasi masyarakat, dasar bahasa, kebiasaan membaca dan perkembangan teknologi turut mempengaruhi pilihan tulisan dalam kehidupan seharian.

Tulisan Rumi dan tulisan Jawi masing-masing mempunyai fungsi serta ruang penggunaannya. Usaha memartabatkan Jawi tidak semestinya menolak Rumi. Sebaliknya, masyarakat boleh menguasai kedua-duanya agar mempunyai pilihan yang lebih luas untuk membaca, menulis dan mengakses khazanah ilmu.

Persoalannya bukan sekadar tulisan manakah yang lebih banyak digunakan tetapi sama ada masyarakat masih mempunyai peluang dan keinginan untuk mengenali tulisan Jawi serta memanfaatkannya dalam kehidupan.

Dipelajari tetapi Adakah Diamalkan?

Dalam pendidikan agama, termasuk Kelas Al-Quran dan Fardu Ain (KAFA), tulisan Jawi mempunyai tempat yang penting. Murid diperkenalkan kepada huruf, cara mengeja, membaca dan menulis perkataan dalam tulisan Jawi. Kemahiran ini membantu mereka mengikuti pembelajaran serta mengenali bahan pendidikan agama yang menggunakan tulisan tersebut.

Namun, satu persoalan wajar dikemukakan, selepas murid meninggalkan alam persekolahan rendah atau tamat mengikuti pendidikan KAFA, sejauh manakah kemahiran membaca dan menulis Jawi terus digunakan?

Adakah tulisan Jawi hanya muncul ketika mata pelajaran tertentu berlangsung, kemudian semakin jarang disentuh apabila murid melangkah ke sekolah menengah dan institusi pengajian tinggi? Adakah mereka masih membaca bahan bertulisan Jawi di luar bilik darjah, atau kemahiran itu semakin dilupakan kerana kurang digunakan?

Persoalan ini tidak bermaksud semua murid kehilangan kemahiran Jawi selepas meninggalkan sekolah rendah. Tahap penguasaan setiap individu berbeza. Ada yang terus menggunakannya manakala sebahagian yang lain mungkin kurang lancar apabila tidak lagi terdedah kepada tulisan tersebut secara berterusan.

Kemahiran membaca lazimnya memerlukan latihan dan penggunaan yang berulang. Jika sesuatu kemahiran jarang digunakan, seseorang mungkin mengambil masa untuk menguasainya semula. Oleh itu, pembelajaran Jawi tidak seharusnya terhenti pada kebolehan mengenal huruf atau menjawab soalan peperiksaan semata-mata. Murid juga perlu diberikan peluang untuk membaca bahan sebenar, memahami kandungannya dan merasai kegunaan tulisan tersebut dalam kehidupan.

Di sinilah peranan guru, keluarga dan institusi pendidikan menjadi penting. Tulisan Jawi boleh dihidupkan melalui bahan bacaan yang menarik, aktiviti menulis, pertandingan, penceritaan sejarah, pengenalan manuskrip dan penggunaan bahan digital yang sesuai dengan usia murid.

Jika Jawi hanya diajar untuk dikuasai dalam peperiksaan, hubungan murid dengannya mungkin terbatas. Sebaliknya, jika mereka diperkenalkan kepada Jawi sebagai pintu untuk meneroka kisah, sejarah dan ilmu, tulisan itu berpotensi menjadi lebih bermakna.

Bagaimana pula dengan Orang Dewasa?

Persoalan tentang kelangsungan tulisan Jawi bukan hanya berkaitan kanak-kanak. Golongan dewasa juga perlu diberikan perhatian.

Sebahagian orang dewasa pernah mempelajari Jawi ketika kecil tetapi mungkin tidak lagi menggunakannya secara aktif. Ada yang masih boleh membaca dengan lancar, ada yang memerlukan masa untuk mengeja, dan ada juga yang berasa kurang yakin untuk membaca teks yang panjang.

Keadaan ini tidak semestinya berpunca daripada kelemahan pembelajaran pada masa lalu. Persekitaran, kebiasaan membaca, jenis bahan yang tersedia dan peluang menggunakan tulisan Jawi turut mempengaruhi tahap penguasaan seseorang.

Oleh itu, usaha menghidupkan Jawi tidak seharusnya hanya tertumpu pada murid sekolah. Masyarakat dewasa juga boleh diberikan ruang untuk mempelajari semula tulisan ini melalui kelas komuniti, program masjid, bengkel membaca manuskrip, aktiviti keluarga dan bahan pembelajaran digital.

Malah, pengalaman mempelajari Jawi semula boleh menjadi satu bentuk hubungan antara generasi. Ibu bapa dan datuk nenek boleh berkongsi pengetahuan dengan anak-anak dan cucu-cucu manakala generasi muda pula boleh membantu menghasilkan bahan pembelajaran yang lebih menarik melalui teknologi.

Usaha ini tidak memerlukan setiap orang menjadi pakar manuskrip. Keupayaan membaca perkataan, memahami teks mudah dan mengenali bahan bertulisan Jawi sudah menjadi satu langkah untuk mendekati warisan tersebut.

Persoalannya, adakah kita menyediakan ruang yang mencukupi untuk orang dewasa menghidupkan kembali kemahiran ini, atau kita hanya mengharapkan generasi muda memikul tanggungjawab memeliharanya?

Akses kepada Khazanah Keilmuan Islam

Salah satu alasan penting untuk memelihara tulisan Jawi ialah hubungannya dengan khazanah keilmuan Islam di Alam Melayu. Pelbagai karya dan manuskrip lama yang menggunakan tulisan Jawi menyimpan perbahasan tentang akidah, ibadah, feqah, tasawuf, akhlak dan pelbagai bidang ilmu yang lain.

Karya-karya tersebut bukan sekadar bahan sejarah. Karya itu turut memperlihatkan bagaimana para ulama terdahulu menyampaikan ilmu, menghuraikan persoalan masyarakat dan membimbing kehidupan beragama dalam konteks zamannya.

Apabila seseorang tidak dapat membaca tulisan Jawi, aksesnya secara langsung kepada sebahagian manuskrip dan kitab lama mungkin menjadi terbatas. Dia mungkin memerlukan bantuan pembaca yang mahir, edisi yang telah disunting, terjemahan atau tulisan semula dalam Rumi.

Namun, keadaan ini perlu difahami dengan seimbang. Tidak menguasai Jawi tidak bermaksud seseorang tidak boleh mempelajari agama atau memahami ajaran Islam. Banyak ilmu agama boleh dipelajari melalui pengajaran guru, buku moden, terjemahan yang berwibawa dan sumber lain yang sahih. Penguasaan tulisan Jawi ialah salah satu jalan untuk mendekati khazanah ilmu, bukannya satu-satunya ukuran pengetahuan agama seseorang.

Begitu juga dengan bahasa Arab. Penguasaan bahasa Arab membantu seseorang mendekati al-Quran, hadis dan karya-karya Islam dalam bahasa asalnya. Walau bagaimanapun, kebolehan membaca tulisan Arab semata-mata tidak menjamin seseorang memahami kandungan teks dengan tepat. Pemahaman turut memerlukan penguasaan bahasa, ilmu berkaitan, bimbingan yang sesuai dan penelitian terhadap sumber.

Jawi dan bahasa Arab mempunyai fungsi yang berbeza, walaupun kedua-duanya menggunakan huruf yang berasaskan tulisan Arab. Tulisan Jawi digunakan untuk menulis bahasa Melayu manakala bahasa Arab ialah bahasa yang mempunyai tatabahasa dan sistem bahasanya sendiri.

Justeru, penguasaan Jawi dan bahasa Arab boleh memperluas akses kepada sumber keilmuan Islam tetapi kedua-duanya perlu dilihat sebagai sebahagian daripada usaha pembelajaran yang lebih menyeluruh.

Di sinilah pentingnya pemeliharaan manuskrip, penerbitan semula kitab lama, penyediaan edisi yang mudah dibaca dan usaha memperkenalkan karya ulama kepada masyarakat masa kini. Warisan ilmu tidak seharusnya terbiar hanya kerana tulisan yang digunakan semakin kurang dikenali oleh sebahagian pembaca.

Jawi dalam Kehidupan Masa Kini

Dalam dunia yang semakin dipengaruhi teknologi digital, usaha memartabatkan tulisan Jawi perlu bergerak seiring dengan perubahan cara masyarakat membaca dan mendapatkan maklumat.

Tulisan Jawi boleh diperkenalkan melalui kandungan digital yang menarik, video pembelajaran, bahan bacaan dalam talian, aplikasi pendidikan, permainan bahasa dan penerbitan yang menggabungkan tulisan Jawi dengan tulisan Rumi. Pendekatan ini boleh membantu pembaca baharu mengenali Jawi secara berperingkat.

Institusi pendidikan pula boleh memperluas penggunaannya di luar bilik darjah. Misalnya, papan maklumat, pameran sejarah, sudut bacaan Jawi, aktiviti menyalin petikan manuskrip dan projek berkaitan tokoh ulama boleh memberikan pengalaman yang lebih bermakna kepada murid.

Bagi orang dewasa, kelas pengenalan semula Jawi dan bengkel membaca kitab lama boleh dianjurkan melalui masjid, perpustakaan, persatuan masyarakat atau institusi pendidikan. Bahan pembelajaran juga perlu disusun mengikut tahap, supaya mereka yang baru bermula tidak berasa terbeban.

Selain itu, pendigitalan manuskrip Jawi dapat membantu memelihara dokumen lama dan memperluas peluang penyelidikan. Walau bagaimanapun, pendigitalan sahaja belum mencukupi. Manuskrip yang telah diimbas masih memerlukan usaha membaca, menyunting, menjelaskan kandungan dan memperkenalkannya kepada masyarakat.

Yang lebih penting, tulisan Jawi perlu mempunyai ruang dalam kehidupan sebenar. Masyarakat perlu melihatnya bukan hanya pada buku teks atau bahan pameran tetapi juga sebagai tulisan yang boleh dibaca, dipelajari dan digunakan untuk memperoleh pengetahuan.

Usaha ini memerlukan kerjasama pelbagai pihak, termasuk guru, ibu bapa, penulis, penerbit, penyelidik, institusi agama, perpustakaan dan masyarakat umum. Setiap pihak boleh menyumbang mengikut kemampuan masing-masing.

Kita tidak semestinya perlu mengembalikan keadaan masyarakat kepada zaman dahulu. Sebaliknya, kita perlu mencari cara yang sesuai untuk memastikan tulisan Jawi terus berfungsi dalam kehidupan masyarakat moden.

Kenangan kepada Tanggungjawab

Pertemuan singkat dengan seorang lelaki yang membaca surat khabar telah membawa saya kembali kepada kenangan zaman kanak-kanak. Saya teringat bapa saudara yang membaca akhbar Jawi dan diri saya yang begitu teruja untuk membuka halaman-halamannya.

Namun, kenangan itu turut membuatkan saya berfikir tentang generasi hari ini. Adakah anak-anak kita akan mempunyai kenangan yang sama? Adakah mereka akan mengenali tulisan Jawi bukan sekadar sebagai sesuatu yang dipelajari di sekolah tetapi sebagai tulisan yang boleh membuka ruang kepada cerita, sejarah dan ilmu?

Mungkin bentuk akhbar dan cara manusia membaca sudah berubah. Mungkin generasi hari ini lebih selesa mendapatkan maklumat melalui telefon pintar dan media sosial. Perubahan ini tidak dapat dielakkan. Namun, perubahan zaman tidak seharusnya menjadi alasan untuk membiarkan warisan tulisan Jawi semakin jauh daripada kehidupan masyarakat.

Tulisan Jawi bukan sekadar lambang masa lalu. Tulisan ini merupakan sebahagian daripada sejarah persuratan Melayu dan perkembangan keilmuan Islam di Alam Melayu. Di dalamnya tersimpan khazanah yang boleh membantu kita memahami pemikiran, pengalaman dan kehidupan generasi terdahulu.

Tanggungjawab kita bukan sekadar mempertahankan bentuk hurufnya tetapi memastikan tulisan ini terus difahami dan dimanfaatkan. Kita perlu memberi ruang kepada kanak-kanak untuk mengenalinya, orang dewasa untuk mempelajarinya semula dan para penyelidik untuk meneroka khazanah yang diwariskan melalui tulisan tersebut.

Mungkin selepas ini, apabila saya melihat seseorang membaca surat khabar, saya tidak lagi hanya teringat kepada zaman kanak-kanak. Saya akan tertanya-tanya juga tentang ruang yang masih boleh kita buka agar tulisan Jawi terus hidup dalam masyarakat.

Tulisan Jawi pernah menjadi wahana ilmu bagi generasi terdahulu. Kini, tanggungjawab kita adalah memastikan ia tidak sekadar menjadi kenangan bagi generasi hari ini tetapi terus menjadi jambatan ilmu untuk generasi yang akan datang.

* Penulis merupakan pelajar Program Sarjana Pengajian Islam, Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Teknologi Malaysia.