Stereng di tangan tetapi di mana tumpuan?

KESELAMATAN jalan raya sering dikaitkan dengan kelajuan, keadaan jalan, kerosakan kenderaan dan sikap pemandu yang cuai. Namun, di sebalik pelbagai faktor tersebut, terdapat satu ancaman yang semakin membimbangkan tetapi sering dipandang ringan, iaitu pemanduan terganggu (distracted driving).

Dalam dunia yang semakin bergantung pada teknologi digital, perhatian pemandu kini bukan sahaja tertumpu kepada jalan raya, malah turut bersaing dengan telefon pintar, sistem navigasi, skrin hiburan dan pelbagai gangguan lain di dalam kenderaan. Persoalannya, sejauh manakah kita menyedari bahawa kehilangan tumpuan walaupun untuk beberapa saat boleh mengundang tragedi yang meragut nyawa?

Pemanduan terganggu merujuk kepada sebarang aktiviti yang mengalihkan perhatian seseorang daripada tugas utama memandu. Gangguan ini boleh dibahagikan kepada empat kategori utama, iaitu gangguan visual apabila mata tidak memandang jalan, gangguan manual apabila tangan dilepaskan daripada stereng, gangguan kognitif apabila fikiran tidak tertumpu kepada pemanduan dan gangguan auditori apabila perhatian terganggu oleh bunyi atau perbualan.

Penggunaan telefon pintar merupakan contoh paling jelas kerana aktiviti seperti membaca mesej bukan sahaja mengalihkan pandangan, malah melibatkan pergerakan tangan dan pemikiran secara serentak.

Hakikatnya, manusia mempunyai keupayaan yang terbatas untuk memberikan perhatian kepada beberapa perkara pada masa yang sama. Walaupun seseorang pemandu merasakan dirinya mampu mengendalikan kenderaan sambil menggunakan telefon, kemampuan otak untuk memproses maklumat tetap mempunyai had.

Apabila perhatian terbahagi, keupayaan untuk mengenal pasti bahaya, membuat keputusan dan bertindak balas akan berkurangan. Keadaan ini amat berbahaya khususnya ketika memandu pada kelajuan tinggi, melalui persimpangan sibuk atau menghampiri kawasan pembinaan jalan.

Bayangkan sebuah kenderaan bergerak pada kelajuan 110 kilometer sejam. Dalam tempoh lima saat sahaja, kenderaan tersebut telah bergerak sejauh kira-kira 153 meter. Ini bermakna seseorang yang menundukkan kepala untuk membaca mesej selama lima saat sebenarnya telah memandu melebihi panjang sebuah padang bola sepak tanpa memberikan perhatian sepenuhnya kepada jalan raya.

Dalam tempoh sesingkat itu, kenderaan di hadapan mungkin membrek secara mengejut, penunggang motosikal mungkin memasuki laluan atau pejalan kaki mungkin sedang melintas. Kesilapan beberapa saat boleh membawa akibat sepanjang hayat.

Lebih membimbangkan, perkembangan teknologi kenderaan moden turut memperkenalkan bentuk gangguan baharu. Skrin sentuh yang semakin besar, sistem hiburan interaktif dan pelbagai aplikasi dalam kenderaan berpotensi mengalihkan perhatian pemandu. Walaupun teknologi ini bertujuan meningkatkan keselesaan, reka bentuk yang memerlukan interaksi berulang boleh menjejaskan keselamatan.

Penggunaan sistem bebas tangan juga tidak semestinya menghapuskan risiko kerana perbualan yang kompleks masih boleh mengganggu tumpuan kognitif. Oleh itu, teknologi yang dianggap memudahkan kehidupan perlu dinilai berdasarkan kesannya terhadap tingkah laku pemandu.

Laporan A Holistic Blueprint for Combating Distracted Driving yang diterbitkan sempena Minggu Keselamatan Jalan Raya Global 2026 oleh Persatuan Antarabangsa Jambatan, Terowong dan Lebuh Raya Bertol (IBTTA) menjelaskan bahawa pemanduan terganggu bukan lagi sekadar masalah tingkah laku individu, sebaliknya merupakan cabaran keselamatan jalan raya yang bersifat sistemik.

Laporan tersebut menekankan bahawa penyelesaiannya memerlukan gabungan pendidikan, penguatkuasaan, teknologi, reka bentuk infrastruktur dan pengurusan trafik yang berkesan. Pendekatan ini penting kerana kesilapan manusia tidak mungkin dapat dihapuskan sepenuhnya, tetapi akibat daripada kesilapan tersebut boleh dikurangkan melalui sistem jalan raya yang lebih selamat.

Salah satu pendekatan yang semakin mendapat perhatian ialah penggunaan kecerdasan buatan (AI) untuk mengesan tingkah laku pemandu. Kamera pintar berkeupayaan mengenal pasti penggunaan telefon ketika memandu, manakala sistem pemantauan dalam kenderaan boleh mengesan pergerakan mata dan tanda kehilangan tumpuan.

Apabila gangguan dikenal pasti, amaran bunyi atau getaran boleh diberikan kepada pemandu. Laporan IBTTA menyatakan bahawa penggunaan penguatkuasaan automatik di New South Wales, Australia telah membantu mengurangkan penggunaan telefon secara tidak sah ketika memandu sebanyak lebih 80 peratus. Pengalaman ini menunjukkan bahawa teknologi boleh menjadi alat pencegahan yang berkesan apabila disokong oleh dasar dan pelaksanaan yang konsisten.

Walaupun begitu, keselamatan tidak boleh bergantung kepada penguatkuasaan semata-mata. Infrastruktur jalan raya juga perlu direka bentuk dengan mengambil kira kemungkinan pemandu melakukan kesilapan.

Garisan jalan yang jelas, papan tanda mudah difahami, penanda reflektif dan jalur gegar boleh membantu menarik semula perhatian pemandu yang terganggu. Satu kajian kes di North Tarrant Express, Texas, Amerika Syarikat menunjukkan bahawa penambahbaikan penandaan jalan dan peranti amaran di 11 lokasi berisiko berjaya mengurangkan pelanggaran peranti penyerap hentaman sebanyak 87 peratus. Kejayaan ini membuktikan bahawa penyelesaian kejuruteraan yang praktikal mampu memberikan manfaat keselamatan yang besar.

Dalam konteks negara kita, isu pemanduan terganggu perlu diberikan perhatian serius memandangkan jaringan jalan raya kita digunakan oleh pelbagai kategori pengguna, termasuklah kereta, motosikal, kenderaan berat dan pejalan kaki. Penunggang motosikal khususnya lebih terdedah kepada kecederaan serius apabila berlaku perlanggaran.

Pemandu yang leka menggunakan telefon mungkin gagal menyedari kehadiran motosikal di kawasan titik buta atau ketika menukar lorong. Risiko turut meningkat di kawasan sekolah, persimpangan, lebuh raya yang sesak dan zon kerja jalan raya.

Justeru, usaha pencegahan perlu mengambil kira keadaan trafik serta kepelbagaian pengguna jalan raya tempatan.
Selain teknologi dan kejuruteraan, perubahan tingkah laku masyarakat merupakan elemen terpenting dalam menangani masalah ini. Kempen keselamatan tidak seharusnya sekadar mengingatkan pemandu tentang bahaya menggunakan telefon, tetapi perlu menggalakkan amalan yang mudah dilaksanakan. Ini termasuklah mengaktifkan mod jangan ganggu sebelum memulakan perjalanan, menetapkan destinasi navigasi lebih awal dan menyerahkan telefon kepada penumpang sekiranya perlu menjawab panggilan penting.

Pendekatan seperti kempen Pass the Phone yang diketengahkan dalam laporan IBTTA menunjukkan bahawa pengaruh rakan sebaya dan pembentukan tabiat positif boleh membantu mengubah tingkah laku pemandu.

Pada masa yang sama, pihak berkuasa perlu memperkukuh pendekatan berasaskan data bagi mengenal pasti lokasi yang berisiko tinggi. Maklumat kemalangan, kelajuan trafik, corak pergerakan kenderaan dan pemerhatian tingkah laku pemandu boleh digunakan untuk menentukan keutamaan intervensi.

Penguatkuasaan yang konsisten perlu disertai pendidikan berterusan, manakala penggunaan teknologi pemantauan mestilah mengambil kira perlindungan privasi. Kerjasama antara agensi pengangkutan, pengendali lebuh raya, institusi pendidikan, industri automotif dan masyarakat amat diperlukan supaya usaha keselamatan dapat dilaksanakan secara menyeluruh.

Akhirnya, pemanduan terganggu bukan sekadar persoalan mematuhi undang-undang, tetapi mencerminkan tanggungjawab kita terhadap nyawa manusia. Setiap kali seseorang memegang stereng, keselamatan penumpang, penunggang motosikal, pejalan kaki dan pengguna jalan raya lain turut berada dalam tangannya.

Tiada mesej, panggilan telefon atau notifikasi media sosial yang lebih penting daripada sebuah nyawa. Kemajuan teknologi sepatutnya menjadikan perjalanan lebih selamat, bukannya mewujudkan ancaman baharu. Sudah tiba masanya kita membudayakan prinsip bahawa apabila memandu, perhatian mesti diberikan sepenuhnya kepada jalan raya. Kehilangan tumpuan hanya beberapa saat semasa memandu mungkin menyebabkan kehilangan yang tidak dapat diganti sepanjang hayat.