Daripada album keluarga kepada khazanah sejarah, Potret Kenangan diserahkan kepada PTAR UiTM

Oleh: MOHD ALFARABIE MOHD NASIR

KUALA LUMPUR, 20 September 2026 – Sekeping foto lama mungkin kelihatan seperti rakaman biasa yang tersimpan di dalam album keluarga. Namun di sebalik wajah, pakaian, bangunan dan suasana yang dirakam, tersimpan cerita tentang sebuah zaman yang tidak mungkin dapat diulang.

Apabila foto-foto itu dikumpulkan, dikenal pasti, diselidik dan diberikan konteks, ia tidak lagi sekadar menjadi kenangan peribadi. Ia berubah menjadi dokumen sejarah yang mampu membawa generasi hari ini menelusuri kembali perjalanan masyarakat, institusi dan negara.

Nilai inilah yang diketengahkan menerusi buku Potret Kenangan, karya Ahmad Fadhli Syed Hassan yang diserahkan kepada Perpustakaan Tun Abdul Razak (PTAR), Universiti Teknologi MARA (UiTM) dalam satu majlis yang berlangsung di Shah Alam pada 17 September 2026.

Majlis tersebut turut dihadiri Profesor Datuk Ts. Dr. Shahrin Sahib @ Sahibuddin, FASc, Naib Canselor UiTM, manakala sesi penyerahan buku disempurnakan oleh Senator Datuk Seri Profesor Emeritus Dr. Awang Sariyan, Penyandang Kursi Institusi Raja-Raja Melayu UiTM, yang mewakili penulis.

Kehadiran pimpinan universiti dalam majlis tersebut membawa mesej yang lebih besar daripada sekadar meraikan penerbitan sebuah buku bahawa usaha mendokumentasikan sejarah, memelihara warisan dan mengembalikan hasil ilmu kepada masyarakat merupakan sebahagian daripada ekosistem ilmu yang perlu terus diperkasakan oleh universiti.

Apabila sejarah bermula daripada sebuah keluarga

Potret Kenangan membawa pembaca kembali kepada salah satu peristiwa penting dalam sejarah Johor, iaitu sambutan Jubli Intan pemerintahan Almarhum Sultan Ibrahim Ibni Almarhum Sultan Abu Bakar pada tahun 1955, bersempena 60 tahun pemerintahan baginda sebagai Sultan Johor. Keistimewaan karya ini bukan sekadar terletak pada peristiwa yang dirakamkan, tetapi pada sumber yang membentuk penceritaannya.

Sebahagian foto dan bahan dokumentasi dalam buku berkenaan berasal daripada koleksi keluarga penulis, khususnya koleksi Allahyarham Daud Abdul Hamid, seorang pegawai Johor Civil Service dan datuk sebelah ibu Ahmad Fadhli.

Sejak kecil, Ahmad Fadhli telah terdedah kepada foto-foto kerabat Diraja Johor yang dipamerkan di rumah datuknya. Daripada rasa ingin tahu terhadap wajah-wajah dalam foto lama itu, lahir keinginan untuk mengenali tokoh-tokoh dalam keluarga Diraja Johor dengan lebih dekat. Minat tersebut kemudian berkembang kepada usaha mengumpul foto, menjalankan penyelidikan dan akhirnya mendokumentasikan sejarah melalui penulisan.

Perjalanannya memperlihatkan bagaimana sesuatu yang bermula daripada koleksi keluarga boleh berkembang menjadi sumber pengetahuan yang bernilai kepada masyarakat.

Foto lama bukan sekadar nostalgia

Dalam era apabila hampir setiap detik boleh dirakam menggunakan telefon pintar dan disimpan secara digital, kita mungkin mudah terlupa bahawa sebahagian besar sejarah generasi terdahulu masih tersimpan dalam bentuk fizikal.

Foto lama, surat, dokumen pentadbiran, buku cenderamata, catatan peribadi dan koleksi keluarga sering dianggap mempunyai nilai sentimental semata-mata. Hakikatnya, bahan-bahan tersebut berpotensi menjadi sumber primer yang penting apabila dikenal pasti, disusun dan dikaji dalam konteks yang tepat.

Sebuah foto, misalnya, boleh memberikan petunjuk mengenai tokoh, seni bina, pakaian, adat istiadat, struktur sosial, pentadbiran dan kehidupan masyarakat pada sesuatu zaman.

Dalam ucapannya pada majlis berkenaan, Profesor Datuk Ts. Dr. Shahrin menekankan kepentingan usaha memelihara bahan sejarah, khususnya foto lama, dokumen dan catatan peribadi yang berisiko hilang ditelan zaman sekiranya tidak dikumpulkan, didokumentasikan dan diterbitkan.

Menurut beliau, apabila bahan-bahan sedemikian diterbitkan dalam bentuk buku dan ditempatkan di perpustakaan, ia bukan lagi sekadar koleksi peribadi, sebaliknya menjadi sebahagian daripada sumber ilmu yang dapat dimanfaatkan oleh generasi seterusnya.

Pandangan tersebut mengangkat satu persoalan penting tentang fungsi perpustakaan pada hari ini. Perpustakaan bukan sekadar tempat buku disusun di rak. Ia merupakan institusi yang menghubungkan memori masa lalu dengan penyelidikan masa kini dan pengetahuan masa hadapan.

Kembali ke universiti sebagai sebuah karya

Penyerahan Potret Kenangan kepada PTAR turut membawa makna yang cukup simbolik kerana Ahmad Fadhli sendiri merupakan alumni UiTM.

Beliau pernah menuntut di Fakulti Pengurusan Maklumat UiTM dari tahun 2007 hingga 2010 sebelum membina kerjaya dalam bidang penerbitan. Kini beliau bertugas sebagai Pegawai Tadbir (Penerbitan) di Penerbit UTM Press.

Pada tahun 2018, beliau menghasilkan buku pertamanya, Almarhum Sultan Ismail Johor 1894–1981. Sejak itu, beliau terus menghasilkan beberapa karya secara individu mahupun bersama penulis lain, khususnya berkaitan sejarah dan warisan Johor.

Ada sesuatu yang cukup bermakna apabila seorang alumni kembali ke universiti bukan lagi sebagai mahasiswa yang mencari ilmu, tetapi sebagai penulis yang membawa pulang hasil penyelidikan dan pengetahuannya untuk dikongsi. Ia menjadikan penyerahan Potret Kenangan lebih daripada sekadar penambahan sebuah judul baharu dalam koleksi perpustakaan.

Ia melengkapkan satu kitaran ilmu

Daripada universiti, seseorang memperoleh pendidikan dan pengalaman. Setelah berada dalam masyarakat, ilmu itu berkembang melalui kerjaya, penyelidikan dan pengalaman hidup. Kemudian sebahagian daripada hasil tersebut dikembalikan kepada universiti untuk dimanfaatkan pula oleh generasi berikutnya.

Hal ini turut diberikan perhatian oleh Profesor Datuk Ts. Dr. Shahrin yang melihat pencapaian alumni seperti Ahmad Fadhli sebagai gambaran bahawa pendidikan universiti tidak seharusnya berakhir dengan memperoleh kelayakan akademik semata-mata. Sebaliknya, ilmu yang diperoleh sewajarnya diterjemahkan kepada sumbangan yang memberikan manfaat kepada masyarakat.

Seperti yang ditegaskan beliau: “Daripada universiti kita memperoleh ilmu, dan kepada masyarakat kita mengembalikan manfaat ilmu tersebut.”

Ungkapan ringkas itu merangkum perjalanan Potret Kenangan daripada sebuah minat peribadi kepada penyelidikan, daripada penyelidikan kepada penerbitan, dan akhirnya daripada sebuah karya kepada sumber ilmu yang dikembalikan kepada universiti.

Daripada koleksi peribadi kepada khazanah bersama

Kisah Potret Kenangan turut membuka persoalan yang lebih besar, berapa banyak lagi sejarah negara yang sebenarnya masih tersimpan di rumah-rumah masyarakat?

Mungkin ada album foto lama di dalam almari, surat yang tersimpan dalam kotak, dokumen pentadbiran peninggalan datuk dan nenek, buku program lama atau catatan peribadi yang belum pernah diteliti.
Bahan-bahan ini mungkin kelihatan biasa kepada pemiliknya kerana telah berada dalam keluarga selama puluhan tahun. Namun kepada penyelidik, arkivis, pustakawan atau ahli sejarah, ia mungkin menjadi cebisan penting dalam melengkapkan sesuatu naratif sejarah.

Atas sebab itu, usaha mendokumentasikan sejarah tidak seharusnya menjadi tanggungjawab institusi arkib, perpustakaan atau penyelidik semata-mata. Masyarakat juga mempunyai peranan sebagai penjaga memori.
Langkah pertama tidak semestinya rumit. Koleksi keluarga boleh dikenal pasti, diberikan tarikh dan nama individu sekiranya diketahui, disusun mengikut peristiwa, didigitalkan serta disimpan menggunakan kaedah yang sesuai.

Bagi bahan yang mempunyai nilai sejarah lebih luas, kerjasama dengan perpustakaan, arkib, universiti atau penyelidik boleh membuka ruang supaya koleksi tersebut dikaji dan dimanfaatkan tanpa menghilangkan sejarah asal pemiliknya.

Perpustakaan sebagai penjaga ingatan

Dalam konteks universiti, Potret Kenangan mempunyai nilai yang merentas disiplin. Ia berpotensi menjadi bahan rujukan kepada mahasiswa dan penyelidik dalam bidang sejarah, pentadbiran, institusi kesultanan Melayu, warisan, kebudayaan, pengurusan maklumat dan bidang lain yang berkaitan.

Lebih penting, kewujudan karya seperti ini di perpustakaan memastikan sesuatu sejarah tidak berhenti pada generasi yang mengalaminya.

Ia boleh ditemukan semula, dibaca, diteliti, dipersoalkan dan dikaji. Daripada penelitian itu pula, pengetahuan baharu boleh dihasilkan.

Sebab itulah perpustakaan kekal relevan walaupun bentuk maklumat terus berubah. Peranannya bukan hanya menyediakan akses kepada apa yang diterbitkan hari ini, tetapi turut memastikan rekod semalam tidak hilang sebelum sempat difahami oleh generasi esok.

Potret Kenangan memberikan satu contoh bagaimana sejarah besar boleh bermula daripada sesuatu yang sangat dekat dengan kehidupan manusia sebuah keluarga, sebuah album dan rasa ingin tahu seorang anak muda terhadap wajah-wajah dalam foto lama.

Daripada album keluarga, ia berkembang menjadi penyelidikan. Daripada penyelidikan, lahirlah sebuah buku. Dan daripada sebuah buku, sejarah itu kini menemukan tempatnya di gedung ilmu.

Dalam konteks inilah penyerahan Potret Kenangan kepada PTAR membawa makna yang jauh lebih besar daripada sebuah acara simbolik. Ia mempertemukan alumni, universiti, perpustakaan dan masyarakat dalam satu rantaian pemindahan ilmu yang merentas generasi, kerana pada akhirnya, sejarah yang dipelihara bukan sekadar untuk mengenang masa lalu. Ia dipelihara supaya generasi masa hadapan tahu dari mana mereka datang dan mempunyai sumber untuk memahami perjalanan yang membentuk hari ini.

* Penulis adalah Pustakawan Kanan, Jabatan Perpustakaan Universiti Teknologi MARA, Shah Alam.