Negeri Sembilan: Krisis adat atau kudeta politik?

KRISIS yang melanda Negeri Sembilan hari ini bukan sekadar pergolakan politik biasa. Ia adalah satu pertembungan luar biasa antara institusi adat, kuasa perlembagaan dan percaturan politik kepartian yang berisiko meruntuhkan asas unik negeri beradat itu sendiri.

Apa yang berlaku bukan sahaja mencabar struktur pentadbiran negeri, malah menguji kefahaman rakyat terhadap sempadan kuasa antara raja, Undang dan kerajaan yang dipilih.

Untuk memahami kemelut ini, kita perlu kembali kepada asas sistem Negeri Sembilan. Tidak seperti negeri lain, Yang Dipertuan Besar dipilih oleh empat Undang iaitu Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau yang mempunyai kuasa tradisi tersendiri dalam struktur pemerintahan negeri.

Negeri Sembilan mengamalkan sistem adat Perpatih yang memberi peranan signifikan kepada institusi Undang dalam menentukan kepimpinan tertinggi negeri.

Namun, krisis pada 2026 ini membuktikan bahawa sistem yang selama ini dianggap stabil, sebenarnya mempunyai ruang tafsiran yang luas dan ruang inilah yang kini dieksploitasi.

Pertembungan Kuasa: Istana vs Undang

Krisis bermula apabila kerajaan negeri di bawah pimpinan Aminuddin Harun mengumumkan penyingkiran Mubarak Dohak atas dakwaan pelanggaran adat.

Namun tindakan ini tidak diterima oleh sebahagian Undang. Sebaliknya, kumpulan Undang tersebut bertindak lebih drastik apabila mereka mengisytiharkan pelucutan takhta Tuanku Muhriz dan melantik pengganti baharu.

Di sinilah konflik menjadi serius.

Persoalannya: siapa sebenarnya mempunyai kuasa muktamad dalam hal ini?

Pihak Istana dan kerajaan negeri menegaskan bahawa tindakan Undang tersebut tidak sah kerana individu utama yang mengetuai pengisytiharan iaitu Mubarak sudah pun dilucutkan jawatan lebih awal.

Sebaliknya, pihak Undang pula berhujah bahawa kuasa mereka adalah mutlak dalam hal pelantikan dan pemecatan Yang Dipertuan Besar, selaras dengan tafsiran mereka terhadap Undang-Undang Tubuh Negeri.

Ini bukan sekadar perbezaan pendapat. Ini adalah krisis tafsiran perlembagaan adat yang belum pernah berlaku dalam sejarah moden negeri tersebut.

UMNO Masuk Gelanggang: Politik Mengambil Alih Krisis

Ketika konflik adat masih belum reda, kemelut ini bertukar menjadi krisis politik sepenuhnya apabila 14 Ahli Dewan Undangan Negeri (ADUN) UMNO di bawah pimpinan Jalaluddin Alias menarik sokongan terhadap Menteri Besar.

Langkah ini bukan kecil. Ia secara langsung menggugat kestabilan kerajaan negeri dan membuka ruang kepada kemungkinan perubahan pentadbiran.

Alasan yang diberikan oleh UMNO adalah kononnya untuk mempertahankan institusi adat. Namun persoalan besar timbul iaitu adakah ini benar-benar soal mempertahankan adat atau sekadar peluang politik untuk merampas kuasa?

Hakikatnya, hubungan antara UMNO dan kerajaan negeri sebelum ini bukanlah bermasalah secara terbuka. Malah, UMNO merupakan sebahagian daripada struktur kerajaan perpaduan di negeri tersebut.

Justeru, tindakan menarik sokongan secara tiba-tiba menimbulkan syak bahawa krisis adat ini telah dipolitikkan untuk kepentingan tertentu.

“Derhaka” atau Strategi?

Label “derhaka” yang mula digunakan dalam wacana awam perlu diteliti dengan berhati-hati. Dalam konteks Negeri Sembilan, kesetiaan bukan hanya kepada raja tetapi juga kepada sistem adat yang kompleks.

Namun, apabila parti politik menggunakan konflik adat sebagai justifikasi untuk menjatuhkan kerajaan, ia menimbulkan persoalan etika politik.

Adakah UMNO benar-benar mempertahankan adat atau sebenarnya mengeksploitasi kekaburan dalam sistem untuk mendapatkan kelebihan kuasa?

Lebih membimbangkan, tindakan ini boleh mencipta precedent berbahaya, iaitu mana-mana krisis adat pada masa depan boleh dijadikan alat untuk menjatuhkan kerajaan yang sah.

Kelemahan Struktur: Krisis yang Menunggu Masa

Apa yang berlaku hari ini sebenarnya mendedahkan kelemahan asas dalam struktur pemerintahan Negeri Sembilan.

Pertama, terdapat pertindihan kuasa antara institusi adat dan kerajaan moden. Tiada garis pemisah yang benar-benar jelas tentang siapa mempunyai kuasa akhir dalam situasi konflik.

Kedua, tafsiran Undang-Undang Tubuh Negeri terlalu terbuka, membolehkan pelbagai pihak menjustifikasikan tindakan masing-masing.

Ketiga, tiada mekanisme penyelesaian konflik yang jelas apabila berlaku pertikaian antara Istana dan Undang.

Dalam sistem demokrasi moden, konflik seperti ini biasanya diselesaikan melalui mahkamah. Namun dalam konteks adat Negeri Sembilan, beberapa keputusan dianggap muktamad dan tidak boleh dicabar di mahkamah, menjadikan situasi lebih rumit.

Ini mewujudkan “zon kelabu” yang sangat berbahaya, di mana kuasa boleh dipertikaikan tanpa penyelesaian yang jelas.

Rakyat Jadi Mangsa

Di tengah-tengah pertarungan elit ini, rakyat Negeri Sembilan berdepan ketidaktentuan.

Pelabur menjadi berhati-hati. Pentadbiran negeri terganggu. Keyakinan terhadap institusi semakin terhakis.

Lebih teruk, krisis ini boleh menjejaskan imej Malaysia sebagai sebuah negara yang stabil dari segi politik dan institusi.

Dalam era ekonomi global yang tidak menentu, kestabilan politik bukan lagi pilihan tetapi ia adalah keperluan.

Jalan Keluar: Reformasi atau Krisis Berulang

Krisis ini seharusnya menjadi titik tolak kepada reformasi.

Pertama, perlu ada penjelasan semula tentang sempadan kuasa antara institusi adat dan kerajaan negeri.

Kedua, Undang-Undang Tubuh Negeri perlu diperhalusi agar tidak lagi membuka ruang tafsiran yang terlalu luas.

Ketiga, mekanisme penyelesaian konflik perlu diwujudkan iaitu sama ada melalui panel khas, mahkamah adat atau pendekatan hibrid.

Tanpa reformasi, krisis seperti ini bukan sahaja akan berulang, malah mungkin menjadi lebih buruk.

Kesimpulan: Siapa Sebenarnya Gagal?

Krisis Negeri Sembilan bukan sekadar soal siapa betul atau siapa salah.

Ia adalah cerminan kegagalan kolektif iaitu kegagalan institusi untuk menetapkan sempadan kuasa yang jelas, kegagalan politik untuk bertindak matang dan kegagalan sistem untuk mengurus konflik dengan berkesan.

UMNO mungkin mendakwa mempertahankan adat. Kerajaan negeri pula mempertahankan legitimasi. Undang mempertahankan kuasa tradisi.

Namun di sebalik semua itu, satu persoalan kekal iaitu adakah sesiapa benar-benar mempertahankan kepentingan rakyat?

Jika jawapannya tidak jelas, maka krisis ini bukan sekadar konflik politik atau adat tetapi ia adalah krisis kepercayaan.